س 730 - تأثير اراده و تلقين در « احضار ارواح » به چه كيفيتى است ؟ ( بحث فلسفى ) ج - دارندگان قدرت احضار ارواح دليلى بيش‌از اين ندارند كه روح فلان شخص در قوهء خياليه آن و يا بگو در مقابل حواس ظاهرى آنان حاضر شده ، و امّا اين ادعا را نمىتوانند بكنند ، كه براستى و واقعا آن روح در خارج حضور يافته است ، چون اگر اين‌طور بود ، بايد همه حاضران در مجلس روح نامبرده را ببينند ، چون همهء حضار حس و درك طبيعى وى را دارند ، پس اگر آنها نمىبينند ، و تنها تسخيركنندهء آن روح را مىبيند ، معلوم مىشود روحى حاضر نشده ، بلكه تلقين و ايمان آن آقا باعث شده كه چنين چيزى را در برابر خود احساس كند . با اين بيان ، شبههء ديگرى هم كه در مسأله احضار روح هست حل مىشود ، البته اين اشكال در خصوص احضار روح كسى است كه بيدار و مشغول كار خويش است ، و هيچ اطلاعى ندارد كه در فلان محل روح او را احضار كرده‌اند . اشكال اين است كه مگر آدمى چند تا روح دارد ، كه يكى با خودش باشد ، و يكى به مجلس احضار ارواح برود . و نيز با اين بيان شبهه‌اى ديگر حل مىشود ، و آن اين است كه روح جوهرى است مجرد ، كه هيچ نسبتى با مكان و زمانى معين ندارد . و باز شبههء سومى كه با بيان ما دفع مىشود اين است كه يك روح كه نزد شخصى حاضر مىشود ، چه بسا كه نزد ديگرى حاضر شود ، و نيز شبهه چهارمى كه دفع مىگردد اين است كه : روح بسيار شده كه وقتى احضار